خانه ملت - محبوبه اشرفی پیمان؛ بعضی نیمکت‌ها را نمی‌توان با بازسازی دیوارهای مدرسه دوباره پر کرد؛ جای خالی دانش‌آموزانی که در حملات جنگ رمضان جان باختند، فقط یک غیبت در دفتر حضور و غیاب نیست؛ یادآوری این واقعیت است که جنگ، جایی را هدف قرار داده که باید امن‌ترین نقطه زندگی کودکان باشد؛ مدرسه.
۱۳ آبان امسال، روز دانش‌آموز در شرایطی فرا رسیده که نام دانش‌آموزان شهید میناب و دیگر دانش‌آموزان و فرهنگیان جان‌باخته در حملات اخیر، معنای این مناسبت را با پرسش‌های تازه‌ای گره زده است؛ در کنار پاسداشت یاد آنان، دانش‌آموزان باید به کلاس درس بازگردند؛ برخی با خاطره همکلاسی‌هایی که دیگر نیستند، برخی با مدرسه‌هایی که آسیب دیده‌اند و برخی در مناطق محرومی که حتی پیش از جنگ نیز برای دسترسی به امکانات آموزشی با دشواری روبه‌رو بوده‌اند.
تجربه جنگ رمضان و نبرد هرمز نشان داد که جنگ‌های امروز علاوه بر میدان نظامی، ابعاد رسانه‌ای، شناختی، سایبری، اقتصادی و راهبردی دارند. بنابراین، نظام آموزشی باید دانش‌آموزان را علاوه بر آموزش دروس، برای شناخت تهدیدها، تشخیص عملیات روانی و مواجهه آگاهانه با شرایط اضطراری آماده کند.
این ضرورت، سه مطالبه را پیش روی آموزش و پرورش و مجلس قرار می‌دهد؛ تدوین برنامه‌ای منسجم برای آموزش جنگ‌های نوین و دفاع غیرعامل، تأمین اعتبار لازم برای اجرای آن و نظارت بر میزان اثربخشی آموزش‌ها در مدارس.
از روایت جنگ تا آموزش مهارت‌های دفاعی و ضرورت شفافیت در هزینه‌کرد برنامه‌های آموزشی
احسان عظیمی‌راد، عضو کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس، با تأکید بر ضرورت بازنگری در محتوای درسی و فعالیت‌های پرورشی به خبرنگار خانه ملت می‌گوید: مدرسه محل تربیت آینده‌سازان کشور است و فرهنگ ایثار، جهاد، شهادت، مقاومت و دشمن‌شناسی باید در جریان آموزش و تربیت دانش‌آموزان جایگاه داشته باشد.
نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس، تولید محتوای متناسب با تجربه جنگ رمضان و تحولات جنگ‌های نوین را ضروری می‌داند و توضیح می‌دهد که دانش‌آموزانی که امروز در مدرسه تربیت می‌شوند، فردا وارد دانشگاه، بازار کار و مسئولیت‌های کشور خواهند شد؛ از همین رو، نظام آموزش و پرورش در شکل‌گیری نگرش و شخصیت نسل آینده نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
عضو کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی بازنگری در کتاب‌های درسی را یکی از مسیرهای اصلی این تحول می‌داند و تصریح می‌کند که محتوای درس‌هایی مانند ادبیات فارسی، تعلیمات دینی، عربی و دیگر دروس مرتبط باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که فرهنگ ایستادگی، مقاومت، جهاد، شهادت و دفاع مقدس را برای دانش‌آموزان تبیین کند.
عظیمی‌راد معتقد است دانش‌آموزان علاوه بر آشنایی با فرهنگ مقاومت، باید دشمن را بشناسند، از اهداف و روش‌های تهدیدآفرینی آگاه شوند و شیوه‌های مقابله با تهدیدها را یاد بگیرند؛ موضوعی که در آستانه ۱۳ آبان و روز ملی مبارزه با استکبار جهانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی با گرامیداشت یاد و خاطره شهید حسین فهمیده و دیگر شهدای دانش‌آموز، آنان را الگویی برای نسل جدید می‌داند و می‌گوید: شهدای دانش‌آموز دوران دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان باید در محتوای درسی معرفی شوند تا دانش‌آموزان با ابعاد فداکاری و مسئولیت‌پذیری آنان آشنا شوند. او معتقد است روایت جنگ نباید به صفحات کتاب محدود شود و می‌توان از فیلم، انیمیشن و فعالیت‌های فوق‌برنامه برای انتقال مفاهیم دفاع، ایثار و مقاومت متناسب با سن دانش‌آموز استفاده کرد.
این عضو کمیسیون آموزش مجلس شناخت تحولات راهبردی و اقتصادی کشور را نیز بخشی از این آموزش می‌داند و توضیح می‌دهد که دانش‌آموزان باید با فناوری‌های موشکی و هسته‌ای، تحولات اقتصادی و دیپلماتیک و اهمیت گذرگاه‌های راهبردی منطقه، از جمله تنگه هرمز، آشنا شوند؛ چرا که حدود ۲۰ درصد انرژی جهان از این مسیر مبادله می‌شود.
وی اشاره می‌کند که بخش عمده این اقدامات به قانون جدید نیاز ندارد و وزارت آموزش و پرورش می‌تواند با برنامه‌ریزی اجرایی وارد عمل شود و نیازهای واقعی مدارس و اعتبارات لازم را پیشنهاد دهد؛ مجلس نیز در فرایند بررسی بودجه از این برنامه‌ها حمایت می‌کند و کمیسیون آموزش آمادگی دارد موانع اجرایی و نیازهای مالی وزارتخانه را پیگیری کند.
سیدابوالحسن مصطفوی، نایب‌رئیس کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس نیز خواستار گنجاندن تجربه جنگ‌های اخیر، به‌ویژه جنگ رمضان، در برنامه‌های آموزشی همه مقاطع تحصیلی است.
نماینده مردم رزن و درگزین با اشاره به تجربه دوران دفاع مقدس هشت‌ساله، می‌گوید در آن دوران فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای از جمله تولید تئاتر، مستند و برنامه‌های روایتگری انجام می‌شد و دانش‌آموزان نیز در جریان تحولات جنگ قرار داشتند؛ اما امروز باید بررسی کنیم که وزارت آموزش و پرورش تا چه اندازه از ظرفیت‌های فرهنگی و آموزشی برای انتقال تجربه جنگ‌های اخیر به نسل جدید استفاده کرده است.
به گفته مصطفوی، اگرچه برخی فعالیت‌ها در حوزه دانش‌آموزی انجام شده، اما این فعالیت‌ها هنوز به برنامه‌ای جامع و منسجم در سطح وزارت آموزش و پرورش تبدیل نشده است. در بخش نظارتی نیز کمیسیون آموزش در کنار بررسی مسائل و نیازهای مدارس، موضوع تأمین امکانات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مورد نیاز را پیگیری کرده است؛ چرا که دشمن در جنگ اخیر مدارس و نسل جوان کشور را هدف قرار داد. اعضای کمیسیون نیز در حوزه‌های انتخابیه خود با حضور در مدارس، نقاط ضعف و قوت و نیازهای آموزشی را بررسی می‌کنند.
همچنین در مورد پیش‌بینی اعتبارات مشخص برای آموزش دفاع غیرعامل در مدارس در بودجه سال ۱۴۰۵، عظیمی‌راد می‌گوید در این زمینه هنوز اعتبار مشخصی پیش‌بینی نشده است، اما موضوعاتی مانند پدافند غیرعامل، فضای مجازی، تجهیزات و زیرساخت‌های مورد نیاز مدارس باید در بررسی‌های بودجه‌ای مورد توجه قرار گیرد. این اظهارنظر در حالی مطرح می‌شود که وزارتخانه از اجرای مانورهای آموزشی و تدوین بسته‌های ویژه جنگ خبر می‌دهد؛ بنابراین لازم است روشن شود این برنامه‌ها از چه محل اعتباری تأمین می‌شوند و چه میزان از منابع پیش‌بینی‌شده واقعاً به مدارس اختصاص یافته است.
مصطفوی نیز با تأکید بر نقش مجلس در بررسی لایحه بودجه، می‌گوید پس از ارائه لایحه از سوی دولت، مجلس می‌تواند اعتبارات حوزه آموزش و پرورش، به‌ویژه مسائل فرهنگی و آموزشی مرتبط با دفاع غیرعامل را بررسی و درباره تقویت آن تصمیم‌گیری کند.
در مقابل، عظیمی‌راد تأکید دارد که بخش عمده اقدامات پیشنهادی به قانون جدید نیاز ندارد و وزارت آموزش و پرورش می‌تواند در چارچوب قوانین موجود برنامه‌ریزی کند و نیازهای مالی خود را به مجلس ارائه دهد. این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که برای اجرای مؤثر برنامه‌ها، وزارتخانه باید مسئولیت‌ها، زمان‌بندی و برآورد هزینه‌ها را مشخص کند و مجلس نیز با بررسی اعتبارات و استفاده از ابزارهای نظارتی، میزان تحقق برنامه‌ها را پیگیری کند.
احمدی‌سنگر با اشاره به ابزارهای نظارتی مجلس از جمله سؤال و استیضاح وزیر، تأکید می‌کند که کمیسیون آموزش در کنار حمایت از اقدامات مثبت، ضعف‌ها و کاستی‌ها را پیگیری می‌کند؛ با این حال، وی معتقد است نظارت مؤثر زمانی امکان‌پذیر است که گزارش مشخصی از اعتبارات مصوب، میزان تخصیص، هزینه‌کرد دستگاه‌ها و نتایج آموزشی در اختیار نمایندگان قرار گیرد.
عدالت دانش‌آموزانی در مناطق آسیب دیده در جنگ؛ آموزش پایدار فراتر از بازسازی مدرسه
در کنار آموزش دفاع غیرعامل و روایت جنگ، مسئولیت نظام آموزشی در قبال دانش‌آموزانی که مستقیماً از جنگ آسیب دیده‌اند، همچنان پابرجاست. برای این گروه، جنگ به معنای از دست دادن همکلاسی، آسیب دیدن مدرسه، اضطراب خانواده و دشواری بازگشت به زندگی عادی است؛ به همین دلیل، بازسازی فضاهای آموزشی باید با حمایت روانی، جبران عقب‌ماندگی تحصیلی و تأمین زیرساخت‌های آموزش پایدار همراه شود.
عمران عباسی‌کالی، سخنگوی کمیسیون آموزش، با اشاره به حادثه مدرسه شجره‌طیبه میناب، این واقعه را یکی از هولناک‌ترین و شرم‌آورترین رفتارهای بشری در تاریخ معاصر توصیف می‌کند و به خبرنگار خانه ملت می‌گوید در کنار حفظ یاد و نام شهدای این حادثه، نباید از دانش‌آموزان، معلمان و خانواده‌هایی که زنده مانده‌اند اما همچنان با درد و رنج این فاجعه زندگی می‌کنند، غافل شد.
وی معتقد است بازسازی، تعمیر و تجهیز فضاهای آموزشی آسیب‌دیده ضروری است، اما این اقدامات ابتدایی‌ترین بخش مسئولیت نهادهای مسئول به شمار می‌رود و حمایت از دانش‌آموزان و خانواده‌های آسیب‌دیده نباید به آن محدود شود.
سخنگوی کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی یکی از نیازهای اساسی دانش‌آموزان مناطق جنگ‌زده و محروم، به‌ویژه در استان‌های هرمزگان و خوزستان، را دسترسی به زیرساخت‌های آموزش مجازی می‌داند و یادآور می‌شود که تحقق عدالت آموزشی در این مناطق بدون دسترسی به اینترنت، فیبر نوری، لپ‌تاپ، تبلت و ابزارهای دیجیتال امکان‌پذیر نیست.
این نماینده در مجلس دوازدهم با اشاره به اقداماتی که در بستر سکوی شاد و ایران دیجیتال انجام شده است، تأکید می‌کند که مناطق جنگ‌زده و محروم باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرند و وزارت آموزش و پرورش و وزارت ارتباطات تمام ظرفیت خود را برای تأمین نیازهای آموزشی دانش‌آموزان این مناطق به کار بگیرند.
فرهادی نیز با اشاره به فعالیت سامانه ۱۵۷۰، می‌گوید این سامانه خدمات مشاوره‌ای آنلاین و مستمر را برای دانش‌آموزان ارائه می‌دهد و در جریان جنگ اخیر نیز خدمات مشاوره‌ای به دانش‌آموزان و معلمان ارائه شد؛ او تأکید می‌کند که جایگاه مشاوره در شرایطی که جامعه با اضطراب و نگرانی مواجه است، اهمیت ویژه‌ای دارد.
آموزش‌وپرورش چه اقداماتی انجام داده است؟
علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش، با اشاره به حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به کشور و هدف قرار گرفتن مراکز آموزشی، می‌گوید: دشمن در آغاز تجاوز به حریم مقدس کشورمان دو نقطه مهم را هدف قرار داد؛ نخست رهبری کشور و سپس مدرسه که پایگاه علم‌آموزی و تربیت نسل آینده است؛ هدف از این حملات ایجاد ترس در جامعه بود، اما دشمن در برابر چشم ملت‌های بیدار دنیا رسوا شد.
وی با بیان اینکه تمام تمرکز وزارتخانه بر جلوگیری از قطع جریان تربیت است، می‌افزاید که مدرسه علاوه بر آموزش، مسئولیت تربیت دانش‌آموزان را نیز بر عهبه دارد و تربیت در بستر آموزش حضوری اتفاق می‌افتد؛ در آموزش غیرحضوری، بخش مهمی از این ظرفیت از دست می‌رود.
سخنگوی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به تدوین دستورالعمل مدیریت آموزش در شرایط جنگی، می‌گوید این دستورالعمل در جریان جنگ ۱۲ روزه به عنوان پروتکل مدیریتی برای مدیران کل آموزش و پرورش و رؤسای مناطق ارسال شد. او توضیح می‌دهد که در شرایط فعلی نیز بخشنامه‌ای با امضای وزیر آموزش و پرورش و وزیر کشور ابلاغ شده که بر تداوم آموزش حضوری و حفظ جریان تعلیم و تربیت در مدارس تأکید دارد. بر اساس مصوبه دولت درباره اختیار تصمیم‌گیری برای تعطیلی مدارس در مناطق مختلف، در صورت ضرورت تعطیلی در یک منطقه، وزیر آموزش و پرورش درباره آن تصمیم‌گیری می‌کند و قرار نیست با بروز هر مسئله‌ای، آموزش در سراسر کشور متوقف شود.
فرهادی با اشاره به جایگاه درس آمادگی دفاعی و ضرورت تقویت آموزش‌های مرتبط با جنگ شناختی، جنگ نرم و جنگ رسانه‌ای، تصریح می‌کند نیاز امروز دانش‌آموزان تنها به آموزش‌های مرتبط با جنگ سخت محدود نمی‌شود.
وی اشاره می‌کند که در کتاب‌های سواد رسانه‌ای و کار و فناوری نیز مهارت‌هایی در این زمینه آموزش داده می‌شود، اما لازم است این آموزش‌ها تقویت شود.
این مقام مسئول در وزارت آموزش و پرورش از تدوین و توزیع بسته‌های آموزشی ویژه جنگ در جریان تحولات اخیر خبر می‌دهد و می‌گوید از جنگ ۱۲ روزه تا نبرد هرمز، کتاب‌ها و بسته‌های ویژه‌ای برای مدارس تدوین و توزیع شده است که از جمله آنها کتاب «از ایرانمان دفاع می‌کنیم» است. این کتاب در مدت کوتاهی تدوین، چاپ و در اختیار مدارس قرار گرفته تا دانش‌آموزان با ابعاد مختلف دفاع از کشور آشنا شوند.
فرهادی با اشاره به برنامه‌ریزی برای سال تحصیلی آینده، تاکید می‌کند اکنون تدوین کتاب‌های درسی سال آینده در جریان است و موضوعات مرتبط با جنگ و دفاع از کشور در قالب کتاب‌ها و بسته‌های آموزشی ویژه مورد توجه قرار گرفته است؛ شهدای دانش‌آموز میناب و سایر شهدای دانش‌آموز نیز باید در محتوای آموزشی و کتاب‌های درسی بازتاب پیدا کنند.
در همین راستا، بازنگری کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم نیز به یکی از اقدامات محتوایی وزارتخانه تبدیل شده است؛ بر اساس گزارشی که در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ درباره تغییرات این کتاب منتشر شد، محتوای جدید موضوعاتی همچون شناخت تهدید، جنگ‌های ترکیبی و پنهان، جنگ شناختی، پدافند غیرعامل و مهارت‌های امداد و نجات را دربر گرفته است و تلاش شده که آموزش از انتقال اطلاعات نظری به سمت شناخت راهبردی و مهارت‌های کاربردی حرکت کند. این تغییرات با همکاری سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی و برخی نهادهای مرتبط انجام شده است.
سخنگوی وزارت آموزش و پرورش همچنین از برگزاری مانورهای سالانه در مدارس در حوزه دفاع غیرعامل، زلزله و حوادث غیرمترقبه خبر می‌دهد و تصریح می‌کند که با این حال، اعلام این اقدامات به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دانش‌آموزان تا چه اندازه مهارت‌های لازم را کسب کرده‌اند.
وی می‌گوید ارزیابی میزان یادگیری و آمادگی واقعی در شرایط اضطراری، همچنان از موضوعاتی است که باید در برنامه نظارتی مجلس قرار گیرد؛ چرا که تدوین دستورالعمل، بازنگری کتاب درسی، برگزاری مانور و تولید بسته‌های آموزشی، همگی به منابع مالی و امکانات اجرایی نیاز دارند. از همین رو، میزان اعتبار اختصاص‌یافته به آموزش دفاع غیرعامل و برنامه‌های فرهنگی و آموزشی مرتبط با دفاع مقدس، یکی از مهم‌ترین محورهای ارزیابی عملکرد دولت و مجلس است.
محمدرضا احمدی‌سنگر، عضو کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس، از جلسات نظارتی این کمیسیون با وزیر و معاونان وزارت آموزش و پرورش پس از جنگ رمضان خبر می‌دهد و می‌گوید بررسی نقاط ضعف و قوت مداوم در این حوزه، از وظایف اصلی کمیسیون است.
روز دانش‌آموز؛ آزمون اجرای برنامه‌ها
در نهایت می‌توان گفت؛ مجموع اظهارات نمایندگان مجلس و مسئولان وزارت آموزش و پرورش نشان می‌دهد که پس از جنگ رمضان، بازنگری در محتوای آموزشی، معرفی شهدای دانش‌آموز، آموزش دفاع غیرعامل، تقویت سواد رسانه‌ای و استمرار جریان تعلیم و تربیت به‌عنوان ضرورت‌های نظام آموزشی مطرح شده است؛ اما این اقدامات زمانی می‌توانند به تربیت نسلی آگاه و آماده منجر شوند که از مرحله اعلام برنامه عبور کنند و به آموزش مستمر، مهارت‌آموزی، تأمین اعتبار و ارزیابی عملکرد برسند. دانش‌آموزان باید بدانند در جنگ‌های نوین چه تهدیدهایی کشور را هدف قرار می‌دهد و چگونه می‌توانند در برابر جنگ شناختی، رسانه‌ای و شرایط اضطراری واکنش آگاهانه داشته باشند؛ در عین حال، این آموزش‌ها نباید به قیمت نادیده گرفتن مأموریت اصلی مدرسه، یعنی آموزش با کیفیت، تربیت متوازن و تأمین امنیت روانی دانش‌آموزان تمام شود.
روز دانش‌آموز امسال فرصتی برای سنجش فاصله میان برنامه‌های اعلام شده و عملکرد واقعی نظام آموزشی است؛ وزارت آموزش و پرورش باید مشخص کند این آموزش‌ها با چه برنامه‌ای در مدارس اجرا می‌شوند، منابع مالی آنها از کجا تأمین می‌شود و چه شاخصی برای ارزیابی میزان آمادگی دانش آموزان وجود دارد. مجلس نیز با بررسی اعتبارات و نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها باید میزان تحقق این برنامه‌ها را پیگیری کند.
آزمون واقعی این رویکرد، نه در شعارهای روز دانش‌آموز، بلکه در آن چیزی است که دانش‌آموز در کلاس درس می‌آموزد و در شرایط واقعی به کار می‌گیرد. /
پایان پیام
نظر شما